Nếu bạn làm video bằng tiếng Bangla, Hindi, Ả Rập, Urdu, Thái, Trung, Nhật hay Hàn, hẳn bạn đã gặp cảnh này: gõ một tiêu đề, chọn một phông thật nổi bật, và chữ hiện ra thành những ô vuông trống, các chữ cái lẽ ra phải nối liền lại đứng tách rời, hoặc một chữ ghép bị vỡ thành nhiều mảnh. Chữ của bạn không sai gì cả. Chỉ là phông đó không được làm ra cho hệ chữ của bạn.

Với tiếng Việt, lỗi thường lộ ra ở dấu: những chữ mang hai dấu cùng lúc như ặ, ỗ bị đè lên nhau hoặc rơi mất dấu.

Cách sửa là dùng một phông được làm cho hệ chữ đó, và một trình chỉnh sửa cho phép bạn đưa phông ấy vào. Bài hướng dẫn này nói về cả hai: vì sao phông mặc định thất bại, lấy phông được phép dùng ở đâu, cách kiểm tra phông có hỗ trợ ngôn ngữ của bạn không, và cách thêm phông vào tiêu đề và phụ đề của Zella trên Mac và iPhone.

Vì sao phông mặc định làm hỏng ngôn ngữ của bạn

Một phông chữ là một bộ hình vẽ cộng với các quy tắc. Hình vẽ là các glyph (nét chữ). Quy tắc cho biết các glyph kết hợp với nhau ra sao, và những hệ chữ phức tạp sống nhờ vào chúng:

  • Chữ ghép (Bangla, Devanagari). ক্ষ, স্ত্র, क्ष và श्र không phải hai chữ cái đặt cạnh nhau. Phông phải chứa sẵn hình dạng đã ghép và quy tắc kích hoạt nó. Thiếu những thứ đó, bạn sẽ thấy từng mảnh rời kèm dấu hasanta hoặc halant lộ ra, đọc lên như viết sai chính tả.
  • Nối chữ (Ả Rập, Urdu). Mỗi chữ cái Ả Rập có tới bốn dạng, tùy vào chữ đứng bên cạnh. Phông không có các dạng đó sẽ in từng chữ tách rời, và cả từ trở nên không đọc được.
  • Từ phải sang trái. Tiếng Ả Rập và Urdu viết từ phải sang trái, còn chữ số và từ Latin nằm bên trong lại chạy từ trái sang phải. Bộ xử lý văn bản lo phần thứ tự, nhưng chỉ khi phông cung cấp đủ glyph.
  • Dấu chồng (tiếng Thái, tiếng Việt). Dấu thanh tiếng Thái nằm phía trên dấu nguyên âm, còn chữ tiếng Việt mang cùng lúc hai dấu (ặ, ỗ). Phông thiếu dữ liệu định vị sẽ khiến các dấu đè lên nhau hoặc bỏ mất chúng.
  • Khối lượng ký tự (Trung, Nhật, Hàn). Một phông CJK dùng được phải phủ hàng nghìn ký tự, nên phần lớn phông Latin kiểu cách không có lấy một ký tự nào.

Các phông phụ đề được ưa chuộng, như kiểu sans đậm dáng hẹp hay các phông trang trí bo tròn, đều chỉ có chữ Latin. Khi bạn ép một phông như vậy lên hệ chữ khác, hệ thống sẽ thay bằng một phông dự phòng cho từng ký tự bị thiếu. Tốt nhất thì đó là một phông chẳng ai chọn. Tệ nhất là hai phông lẫn lộn trong cùng một từ, hoặc những ô chữ nhật trống mà giới thiết kế chữ gọi là tofu.

Lấy phông chữ được phép dùng ở đâu

Hai nguyên tắc: tải phông từ chính nhà phát hành, và đọc kỹ giấy phép.

Google Fonts là nơi bắt đầu dễ nhất. Mọi họ phông ở đó đều miễn phí, và phần lớn dùng SIL Open Font License, giấy phép cho phép dùng trong video, kể cả video thương mại. Dùng bộ lọc ngôn ngữ để chỉ hiện những phông hỗ trợ hệ chữ của bạn. Vài gợi ý để bắt đầu:

  • Tiếng Việt: Be Vietnam Pro, hoặc bất kỳ họ phông nào có tiếng Việt trong danh sách ngôn ngữ
  • Tiếng Bangla: Noto Sans Bengali, Hind Siliguri, Anek Bangla, Tiro Bangla
  • Hindi và các ngôn ngữ Devanagari khác: Noto Sans Devanagari, Mukta, Hind, Tiro Devanagari Hindi
  • Ả Rập (Naskh và Kufi): Noto Naskh Arabic, Noto Kufi Arabic, Cairo, Tajawal, Amiri
  • Urdu (Nastaliq): Noto Nastaliq Urdu
  • Tiếng Thái: Noto Sans Thai, Sarabun, Kanit, Prompt
  • Tiếng Trung (Giản thể): Noto Sans SC, Noto Serif SC, ZCOOL KuaiLe
  • Tiếng Nhật và tiếng Hàn: Noto Sans JP, M PLUS 1p, Noto Sans KR, Black Han Sans

Noto là họ phông Google làm ra để phủ mọi hệ chữ trong Unicode, với các kiểu dáng đồng bộ với nhau. Nếu bạn cần một diện mạo thống nhất cho nhiều ngôn ngữ trong cùng một video, Noto là lựa chọn an toàn.

Một phông thương hiệu bạn đã mua cũng dùng được, miễn là giấy phép của nó bao gồm video. Có những giấy phép desktop cho phép in ấn và hiển thị trên màn hình nhưng xếp video gắn chữ cứng hoặc phát sóng vào một hạng riêng, nên hãy kiểm tra trước khi chạy một chiến dịch trả phí. Tránh các trang chép lại "phông miễn phí": file ở đó thường là bản sao đổi tên không kèm giấy phép, đôi khi còn bị hỏng.

Cách kiểm tra phông có hỗ trợ hệ chữ của bạn

Bộ lọc ngôn ngữ chỉ là bước đầu, chưa phải bằng chứng. Trước khi dồn cả một video vào một phông:

  1. Gõ chính câu của bạn vào ô xem trước của phông, đừng dùng đoạn văn mẫu. Hãy dùng từ thật trong hệ chữ của bạn.
  2. Thử cả những trường hợp khó. Với tiếng Việt, các chữ mang hai dấu. Với Bangla, vài chữ ghép như ক্ষ্ম, ন্দ্র và স্ত্র. Với Hindi, क्ष, द्ध và श्र. Với tiếng Ả Rập, một từ dài nối liền. Với tiếng Thái, một âm tiết có dấu thanh nằm trên dấu nguyên âm.
  3. Kiểm tra từng độ đậm bạn định dùng. Có những họ phông chỉ hỗ trợ một hệ chữ ở Regular và Bold.
  4. Kiểm tra cả phần chữ Latin. Nếu tiêu đề có xen từ tiếng Anh hoặc chữ số, hãy chắc rằng phông có chúng, hoặc chấp nhận rằng các ký tự đó sẽ chuyển sang một phông khác.

Zella hỗ trợ ở bước này: một phông đã nhập mà không có chữ Latin sẽ hiện mẫu chữ của chính hệ chữ đó trên thẻ của nó trong bộ chọn phông, thay cho "Aa", để bạn liếc qua là biết phông dành cho hệ chữ nào.

Định dạng file dùng được

Zella nhập .ttf (TrueType), .otf (OpenType), .ttc và .otc (bộ sưu tập chứa nhiều kiểu chữ trong một file, phổ biến với CJK). Mỗi file tối đa 160 MB, đủ cho trọn một họ phông CJK.

Phông web (WOFF và WOFF2) không nằm trong danh sách đó. Hãy tải bản desktop: trên Google Fonts, nút tải xuống sẽ cho bạn file TTF.

Một phông biến thiên (variable font) là một file chứa cả một dải độ đậm, và nó được nhập vào như một kiểu chữ duy nhất. Nếu bạn muốn có sẵn các độ đậm có tên riêng (Light, SemiBold, Black) để chọn, hãy nhập các file tĩnh thường đi kèm trong cùng gói tải, nằm trong thư mục tên static.

Cách thêm phông chữ trên Mac

Tiêu đề và phụ đề dùng chung một thư viện phông, nên phông bạn thêm ở chỗ này sẽ xuất hiện ở chỗ kia.

Với tiêu đề:

  1. Mở tab Titles (tiêu đề) và chọn một tiêu đề, hoặc tạo tiêu đề mới.
  2. Ở hàng Font, bấm Add font, hoặc bấm thẻ Add font ở đầu mục My fonts trong lưới phông. Bạn cũng có thể kéo file phông từ Finder thả thẳng vào lưới phông.
  3. Chọn một hoặc nhiều file. Zella xác nhận bằng một dòng như "Added Hind Siliguri." (đã thêm Hind Siliguri) và chọn sẵn họ phông mới.
  4. Dùng menu Weight (độ đậm) để chọn kiểu. Với một họ phông đã nhập, menu này liệt kê đúng các kiểu của họ phông đó chứ không phải một bộ chung chung.

Bấm chuột phải vào một thẻ để Save as favourite (lưu làm yêu thích) hoặc Remove from My fonts (gỡ khỏi danh sách phông của bạn).

Với phụ đề: mở tab Captions (phụ đề), mở menu Font và chọn Add Font… (.ttf / .otf / .ttc). Các kiểu chữ đã nhập hiện ở đầu menu đó, dưới mục My Fonts.

Bên dưới lưới phông tiêu đề, ứng dụng nhắc bạn: "Only use fonts you have the right to use." (chỉ dùng phông mà bạn có quyền sử dụng). Đó chính là chuyện giấy phép ở phần trên, gói gọn trong một dòng.

Cách thêm phông chữ trên iPhone

  1. Trong trình chỉnh sửa, chạm Captions hoặc Text trên dải công cụ.
  2. Tìm bộ chọn phông: mục Font trong tab Captions, hoặc Font & size cho tiêu đề.
  3. Chạm thẻ Add font ở đầu lưới. Ứng dụng Files sẽ mở ra.
  4. Chọn một hoặc nhiều file phông từ iCloud Drive, On My iPhone hoặc bất kỳ bộ nhớ nào đang kết nối. Phông mới đầu tiên sẽ được áp dụng cho phụ đề hoặc tiêu đề mà bạn đã mở bộ chọn phông từ đó.
  5. Từ đó trở đi, nút My fonts sẽ lọc lưới chỉ còn những phông bạn đã nhập.

Trên điện thoại, mỗi kiểu chữ là một thẻ riêng, nên một họ phông có bốn độ đậm sẽ hiện ra bốn thẻ. Nhấn giữ một thẻ để Save as favourite hoặc Remove from My fonts. Dòng chữ dưới lưới ghi: "Add .ttf, .otf, .ttc or .otc files from Files. Only use fonts you have the right to use." (thêm file .ttf, .otf, .ttc hoặc .otc từ Files, và chỉ dùng phông mà bạn có quyền sử dụng).

Các phông có sẵn và hàng phông yêu thích được nói đến trong bài cách đổi phông chữ phụ đề trên iPhone. Bài này nói về những phông bạn tự mang vào.

Phụ đề hay tiêu đề: nên dùng gì cho hệ chữ của bạn

Cả hai dùng chung các phông đã nhập, nhưng chúng lấy chữ theo những cách khác nhau, và điều đó quan trọng với một số ngôn ngữ.

Tiêu đề là chữ bạn tự gõ. Chúng hoạt động với mọi hệ chữ mà phông của bạn hỗ trợ, kể cả Bangla, Urdu và tất cả các hệ chữ kể trên. Với một câu mở đầu thu hút, một cái tên, một câu trích dẫn hay một thẻ chương, tiêu đề dùng phông tốt là kết quả đáng tin cậy nhất. Tiêu đề cũng dùng được hiệu ứng chữ chuyển động của Zella. Với các hệ chữ nối như tiếng Ả Rập, hãy xem trước hiệu ứng chạy theo từng chữ cái trước khi xuất, và chuyển sang theo từng từ hoặc từng dòng nếu thấy không ổn.

Phụ đề bắt đầu từ việc chép lời, và chép lời trên thiết bị không hỗ trợ mọi ngôn ngữ như nhau. Zella không cung cấp tính năng chép lời tiếng Bengali chạy được trên thiết bị, và ứng dụng nói rõ điều đó khi bạn chọn ngôn ngữ này. Nếu bạn đã có sẵn file phụ đề, hãy nhập file SRT và định dạng nó bằng phông của bạn. Trên iPhone, bạn cũng có thể nói tiếng Bangla và bật phụ đề tiếng Anh, như hướng dẫn trong bài phụ đề trên iPhone. Với các ngôn ngữ chép lời được trên thiết bị, như Hindi, Ả Rập, Thái, Trung, Nhật và Hàn, phụ đề ra đúng hệ chữ của ngôn ngữ đó và phông bạn đã nhập được áp dụng trực tiếp. Chi tiết theo từng ngôn ngữ có trong hướng dẫn phụ đề.

Một hành vi nên biết: các phông phụ đề có sẵn chỉ có chữ Latin, nên với bản chép lời không phải chữ Latin, Zella chuyển về phông hệ thống thay vì vẽ ra chữ lỗi. Phông bạn tự nhập không bị áp quy tắc này. Phông Bangla hay Ả Rập bạn nhập cho hệ chữ đó chính là phông được hiển thị.

Chuyển dự án sang Mac, mang theo cả phông chữ

Phông chữ thường bị thất lạc khi dự án được chuyển giữa các thiết bị. Zella đóng gói chúng đi kèm.

Trên iPhone, mở Export (xuất), vào Continue on Mac và chạm Save project to Files. Dự án .zella chứa các phông đã nhập mà tiêu đề và phụ đề của nó đang dùng, và máy Mac sẽ thêm chúng vào thư viện của mình khi bạn mở dự án. Một chiếc iPhone khác cũng làm y như vậy. Toàn bộ quy trình chuyển giao có trong bài xuất video và chuyển sang Mac.

Nếu một dự án mở ra mà thiếu phông cần dùng, Zella sẽ nêu tên phông đó và hiển thị phông mặc định thế chỗ, kèm chỉ dẫn tới Titles > Font > Add font trên Mac (hoặc Text > Font > Add font trên iPhone). Thêm file vào là chữ hiển thị đúng như bạn đã thiết kế.

Phông chữ của bạn được lưu ở đâu

Phông được kiểm tra trước khi nhập: file bị hỏng hoặc không phải phông thật sẽ bị từ chối kèm một thông báo dễ hiểu, trước khi bất cứ thứ gì được sao chép. File hợp lệ được sao chép vào thư viện riêng của Zella, chỉ đăng ký cho Zella (không cài gì vào toàn hệ thống, và các ứng dụng khác không nhìn thấy nó), và được đăng ký lại mỗi lần mở ứng dụng, nên dự án vẫn hiển thị đúng sau khi khởi động lại. Không có gì bị tải lên. Để tìm hiểu thêm về tính năng này, xem tài liệu phông chữ tùy chỉnh.

Khắc phục sự cố

Chữ hiện thành ô vuông. Phông thiếu các ký tự đó. Hãy xem danh sách ngôn ngữ mà phông hỗ trợ, và chắc chắn rằng bạn đã chọn phông đã nhập chứ không phải một phông trang trí có sẵn.

Chữ ghép bị tách hoặc chữ Ả Rập không nối. Phông có các chữ cái nhưng thiếu quy tắc kết hợp chúng, chuyện thường gặp với phông cũ hoặc phông đã qua chuyển đổi. Hãy dùng phiên bản hiện hành từ nhà phát hành, chẳng hạn bản phát hành trên Noto hoặc Google Fonts.

Chỉ hiện một độ đậm. Bạn đã nhập một phông biến thiên, hoặc chỉ một file trong cả họ phông. Hãy nhập các file tĩnh cho từng độ đậm bạn muốn dùng.

"is not a font file" (không phải file phông) nghĩa là file không thuộc bốn loại được hỗ trợ, thường là phông web WOFF hoặc file zip chưa giải nén. Giải nén rồi chọn file .ttf hoặc .otf bên trong.

"was already in My fonts" (đã có trong My fonts) nghĩa là đúng file đó đã được nhập rồi. Không có gì bị nhân đôi.

Gỡ một phông làm chữ của tôi thay đổi. Gỡ phông sẽ ảnh hưởng đến phần chữ đang dùng nó: trên Mac, tiêu đề hiện bằng Helvetica Neue, còn trên iPhone, tiêu đề và phụ đề hiện bằng phông hệ thống, cho đến khi bạn thêm lại phông đó.

Câu hỏi thường gặp

Tôi có thể nhập những định dạng phông nào? .ttf, .otf, .ttc và .otc. Phông web (WOFF, WOFF2) không được hỗ trợ, nên hãy tải bản desktop.

Phông tùy chỉnh có dùng được cho Bangla, Hindi và tiếng Ả Rập không? Có. Ứng dụng dựng chữ ghép Bangla và Devanagari, nối chữ Ả Rập và chữ viết từ phải sang trái dựa trên chính quy tắc của phông, nên một phông làm cho hệ chữ đó sẽ hiển thị đúng trong tiêu đề và phụ đề.

Tôi có thể tự động tạo phụ đề Bangla từ giọng nói không? Không. Zella không cung cấp tính năng chép lời tiếng Bengali chạy được trên thiết bị. Hãy dùng tiêu đề cho chữ Bangla, nhập file SRT bạn đã có, hoặc trên iPhone thì dùng phụ đề tiếng Anh.

Tôi có cần Pro để nhập phông không? Không. Nhập phông là một phần của trình chỉnh sửa trên cả hai ứng dụng.

Phông của tôi có bị tải lên đâu không? Không. Chúng được sao chép vào thư viện của Zella trên thiết bị của bạn và chỉ đăng ký cho Zella.

Phông của tôi có còn khi mở dự án iPhone trên Mac không? Có, khi bạn lưu dự án bằng Save project to Files. File .zella mang theo các phông đã nhập mà tiêu đề và phụ đề của nó đang dùng, và máy Mac sẽ thêm chúng vào khi mở dự án.

Tìm phông miễn phí cho ngôn ngữ của tôi ở đâu? Google Fonts, lọc theo ngôn ngữ, và họ phông Noto. Cả hai đều miễn phí và có giấy phép dùng trong video.